سال رونق تولید
دوشنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۸ EN

اکتشاف نفت در ایران؛ تاریخی به قدمت یک قرن

پنجم خردادماه ۱۲۸۷، آغازگر فصلی نو در حیات سیاسی و اقتصادی این مرز و بوم بود. در این روز سرنوشت ساز، دکل حفاری مستقر در چاه شماره یک مسجد سلیمان، توانست در منطقه نفتون به نفت برسد. این کشف بزرگ که اولین اکتشاف نفت در خاورمیانه به شمار می آید، سرآغازی برای اتفاقات تلخ و شیرینی شد که تاریخ صنعت نفت را در کمی بیش از یک قرن گذشته رقم زده است. گروه پژوهش و مطالعات پایگاه اطلاع رسانی شرکت ملی نفت ایران به مناسبت یکصد و پنجمین سال اکتشاف نفت در ایران، نگاهی کوتاه به تاریخ پیدایش صنعت نفت کشورمان داشته است: 

پیدایش خاستگاه نفت ایران

برداشت و فروش قیر که از چشمه های قیر در شرق شوشتر استحصال می شد توسط خانواده هایی از سادات شوشتر که به سادات قیری مشهور بودند انجام می گرفت. صدور قیر که از شوشتر به هندوستان صورت می گرفت، پای انگلیسیهای کنجکاو را به چشمه های قیر شوشتر باز کرد و منتج به خریداری زمینهای نفت خیز از سادات قیری شوشتر و حفر اولین چاه نفت ایران در شوشتر شد.

بعدها در این مکان شهر مسجدسلیمان از طریق اسکان عشایر به وجود آمد و تاریخ صنعت نفت ایران از این شهر کوچک رقم خورد؛ اگرچه بعدها به دلیل سیاست های دولت وقت (احتمالا به دلیل جلوگیری از دخالت روحانیت شهر مذهبی شوشتر در صنعت نفت) مردم شوشتر تمام زمین های خود را در مقابل استعمارگران انگلیسی که به منابع عظیم هیدروکربوری در این منطقه دست یافته بودند، از دست دادند.

نخستین کشف نفت خاورمیانه

ویلیام ناکسی دارسی یک میلیونراسترالیایی، نخستین فردی بود که با روش های جدید روز ودستگاه های حفاری مکانیکی در ایران به اکتشاف نفت وحفر چاه پرداخت. او ابتدا گروهی فنی را به سرپرستی زمین شناسی به نام برلز استخدام و به ایران اعزام کرد. این گروه ، پس از بررسی های زمین شناسی، گزارش رضایت بخشی ارائه داد و احتمال وجود نفت در حوالی قصرشیرین و شوشتر را زیاد و در دیگر نقاط امیدوارکننده دانست. پس از دریافت این گزارش، دارسی نماینده ای به نام ماریوت را در سال ۱۹۰۱ به دربار ایران فرستاد.

 ماریوت امتیاز اکتشاف و استخراج نفت در تمام ایران، بجز پنج ایالات شمالی را از مظفرالدین شاه گرفت.

چند ماه پس از امضای قرار داد، حفاری اولین چاه درمحلی به نام چیاسرخ یا چاه سرخ، در شمال غرب قصرشیرین آغاز شد. کار حفاری به علت نبود راه و ناامنی به کندی پیش می رفت تا آنکه درتابستان ۱۹۰۳ در عمق ۵۰۷ متری به گاز و کمی نفت رسید. چاه دوم هم در همین ناحیه در عمقی مشابه به نفت رسید. بهره دهی این چاه درحدود ۱۷۵ بشکه در روز بود. دارسی با ارزیابی نتایج دریافت اگردر ناحیه چیاسرخ نفتی بیش از این مقدار هم بیابد به علت دوری ازدریا ونبود امکان حمل به بازار مصرف ، سودی عاید او نخواهد شد. ناحیه را ترک کرد و به خوزستان روی آورد.

منطقه چیارسرخ درمرزبندیهای بعدی به دولت عثمانی واگذار شد واکنون چیاسرخ یک میدان نفتی کوچکی درعراق است.

درمنطقه خوزستان اولین و دومین چاه حفر شده شرکت، خشک بودند.

در نیمه اول سال ۱۹۰۸ سرمایه شرکت رو به پایان بود و هنوز نفتی در منطقه خوزستان کشف نشده بود. روسای شرکت به مسئول عملیات که مهندسی به نام دینولدز بود، دستور توقف عملیات را می‌دهند، ولی او که با توجه به اطلاعاتی که در محل به دست آورده بود، وضع را بهتر ارزیابی می‌کرد، چند روزی از اجرای دستور توقف خودداری کرد و به حفاری ادامه داد.

سرانجام در روز پنجم خرداد ۱۲۸۷ شمسی برابر با ۱۹۰۸ میلادی مته حفاری به لایه نفتی برخورد و نفت با فشار از چاه فوران کرد. عمق چاه ۳۶۰ متر بود. دومین چاه که ۱۰ روز بعد به نفت رسید ۳۰۷ متر عمق داشت. با به نفت رسیدن این دو چاه وجود نفت به مقدار زیاد در ایران به اثبات رسید و بدین ترتیب ایران به عنوان اولین دارنده ذخایر نفت خاورمیانه مورد توجه استعمارگران قرار گرفت.

پس از کشف نفت در ایران در سال ۱۹۰۹ شرکت سابق نفت ایران و انگلیس تشکیل شد. از سال ۱۹۰۸ تا سال ۱۹۲۸ تمام نفت تولیدی ایران از میدان نفتی مسجد سلیمان استخراج می شد. با این وجود به دلیل مطالعات انجام شده و اثبات این مدعا که بیشتر مناطق جغرافیایی ایران از منابع قابل متنابه طلای سیاه برخوردارند اکتشافات ادامه یافت. در ادامه این اکتشافات در سال ۱۹۲۸ میدان نفتی هفتکل و به تدریج در سال ۱۹۳۰ میدان نفتی گچساران، در سال ۱۹۳۶ میدان نفتی آغاجاری و در سال ۱۹۳۸ میدان‌های نفتی لالی و نفت سفید کشف شد.

در سال ۱۹۲۷ شرکت نفت انگلیس و عراق یک میدان نفتی با نام «میدان نفت‌خانه» را در عراق کشف کرد. نیمی از این میدان در خاک ایران قرار دارد که در حال حاضر نفت‌شهر نامیده می‌شود. با کشف این هفت میدان نفتی، حوزه مورد قرارداد شرکت نفت سابق ایران و انگلیس به صورت یکی از مناطق مهم نفتی جهان درآمد.

 البته در سال ۱۳۰۵ سه مهندس روسی در خارج از حوزه قرارداد شرکت سابق نفت ایران و انگلیس در خوریان سمنان اقدام به حفر چاه کره بودند. شایع شد که چاه حفر شده در خوریان به نفت رسیده است؛ ولی واقعیت این بود که در عمق صد متری چاه به آبی مخلوط با مقدار کمی نفت برخورده بود.

در سال ۱۳۰۸ چند زمین‌شناس خارجی توسط شرکت تحقیقات ایران و فرانسه به نواحی مازندران و سمنان اعزام شدند و مطالعاتی انجام دادند. آن‌ها پس از حفر دو حلقه چاه کم‌عمق در شرق بابلسر که نتیجه‌ای به بار نیاورد، شرکت را منحل کردند. در پی این واقعه کار‌شناسان فرانسوی در سال ۱۳۱۰ ایران را ترک کردند.

در سال ۱۳۱۴ هنگام حفر قنات در جنوب قم آثاری از مواد نفتی در روی آب قنات دیده شد. دولت وقت پس از اطلاع، واحدی به نام «اداره مهندسی اکتشافی» در وزارت دارایی تاسیس کرد که وظیفه آن اکتشاف نفت در نواحی مرکزی و شمالی کشور بود. این واحد با استخدام چند کار‌شناس آلمانی و خرید دو دستگاه حفاری ضربه‌ای و دورانی، عملیات را در نواحی قم و مازندران آغاز کرد و در جریان کار دو حلقه چاه در خشت سرو و دو حلقه چاه نزدیک به کوه نمک حفر شد. حفاری‌ها نتیجه‌ای به بار نیاورد و در سال ۱۳۱۸ عملیات اکتشاف متوقف شد.

در سال ۱۳۲۹ با ملی شدن صنعت نفت، از شرکت نفت ایران و انگلیس خلع ید شد. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و عقد قرارداد با کنسرسیومی که از چندین شرکت بزرگ نفتی تشکیل شده بود عملیات اکتشافی گسترده‌ای در دو دهه ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در حوزه رسوبی زاگرس انجام شد و تعداد میدان‌های نفتی بزرگ و کوچک که در این حوزه و در خشکی کشف شده بود به پنجاه میدان رسید.

اکتشاف نفت در خلیج فارس در اواخر دهه ۱۹۵۰ آغاز شد و در جریان آن اولین میدان نفتی به نام بهرگانسر در سال ۱۹۶۰ و متعاقب آن میدان‌های دورود، سروش، سلمان، اسفندیار، فروزان، نوروز، رشادت، پارس شمالی، هندیجان و رسالت کشف شدند.

در سال ۱۳۲۷ دولت ایران برای انجام اکتشاف در خارج از حوزه قرارداد شرکت نفت سابق ایران و انگلیس، شرکت سهامی نفت ایران را تشکیل داد. این شرکت از سال ۱۳۲۸ عملیات اکتشافی را با استخدام زمین‌شناسان سوئیسی و مهندسین معدن ایرانی آغاز و در سال ۱۳۳۵ در تاقدیس البرز در ناحیه قم نفت قابل ملاحظه‌ای کشف کرد.

در سال ۱۳۳۷ میدان گازی سراجه در شرق قم کشف شد. پس از ملی شدن صنعت نفت و تشکیل شرکت ملی نفت ایران، شرکت ایران نفت در سال ۱۳۳۹ به آن پیوست و به فعالیت اکتشافی در خارج از حوزه قرارداد با کنسرسیوم سابق با نام امور اکتشاف و استخراج ادامه داد. در سال ۱۳۴۵ این شرکت در دشت مغان آذربایجان و در سال ۱۳۴۶ در گرگان به ترتیب نفت و گاز کشف کرد.

امور اکتشاف و استخراج شرکت ملی نفت ایران در سال ۱۳۴۷ میدان عظیم گازی خانگیران و در سال ۱۳۶۰ میدان گازی گنبدلی را به ترتیب در غرب و جنوب شهر سرخس کشف کرد. در دهه ۶۰ به دلیلی همزمانی با جنگ ایران و عراق، اکتشاف نفت با رکود نسبی همراه بود. در این دوره امکانات اکتشاف بیشتر صرف امور تولید شد.

در دهه دوم بعد از انقلاب، آهنگ فعالیت‌های اکتشافی به تدریج سرعت گرفت و امکانات بیشتری به این بخش تخصیص داده ‌شد. با افزایش فعالیت‌های اکتشافی در دهه سوم بعد  از انقلاب، مقدار نفت کشف شده در این دوره تقریباً دو برابر دوره قبل تخمین زده شده است.

از جمله مهم‌ترین اکتشافات در این دهه، کشف میدان گازی پارس جنوبی است که بزرگترین میدان گازی کشف شده در جهان است. در ادامه  اکتشافات نواحی مرکزی و جنوب ایران، میدان سردار جنگل نیز در دریای کاسپین کشف شد تا شرکت ملی نفت ایران بتواند به مدد نیروهای متخصص و توانمند خود، گنجینه اکتشاف و تولید خود از منابع عظیم هیدروکربوری ایران را وسعت بخشد.

دیدگاه‌ ها

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد. گزینه‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

۶ خرداد ۱۳۹۲ساعت: ۰۹:۱۹۵۷۶ بازدید